» Symboliczne znaczenie wizerunku NMP Jazłowieckiej «

 spjaz13Opis figury ujawnia istnienie symboli, świadomie zastosowanych przez Tomasza Oskara Sosnowskiego. Człowiek jako istota duchowo-zmysłowa posługuje się symbolami, tworzy je w celu uzmysłowienia sobie tego co duchowe. Przenosząc to na grunt sztuki religijnej, chrześcijańskiej można powiedzieć, że symbol jest "mową" dzieła, bowiem wskazując na jego duchową treść, artystyczny obraz nabiera właściwej, pełnej wymowy. Symbol staje się w ten sposób jego integralnym dopełnieniem. Zakłada to także odczytanie istniejących w przedstawieniu symboli, oraz odkrycie ich sensu.
Patrząc na figurę dostrzegamy, że postać Maryi wyraźnie odcina się i góruje ponad półksiężycem i półkulą ziemi, którą oplata wąż.
PÓŁKULA
Symbol ziemi nawiązuje do początku świata, przywołuje znamienne słowa z Księgi Rodzaju: "Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię (...)" (Rdz 1,1). Słowa te wskazują na istnienie świata metafizycznego, określanego słowem: "niebo" oraz świata materialnego nazywanego: "ziemią". Z tego naturalnego porządku wynika, że niebo góruje nad ziemią, choć wszystko zostało stworzone dla chwały Stwórcy. Zawierając w sobie wszystkie główne pierwiastki, ziemia stała się symbolem wszelkiego stworzenia, a tym samym wszystkich bytów stworzonych. Korona stworzenia jest człowiek z racji wyjątkowej godności, ponieważ został stworzony przez Boga na Jego obraz(por. Rdz 1,26-27). Z tego względu osoba człowieka niejako scala w sobie dwie antynomie - niebo z ziemią, nabierając symbolicznego znaczenia: niebo - obraz Boga, ziemia - materialne ciało.
Tajemnica Wcielenia Słowa ukazuje pełnię znaczenia symboliki ziemi. W Chrystusie, Bogu-Człowieku staje się ona rzeczywiście nową i świętą poprzez dotyk Jego rąk i nóg, a przede wszystkim poprzez ofiarę Krzyża. W Nim wypełniają się słowa Pisma: "Ziemia wydała swój owoc" (Ps 67,7). To określenie Ojcowie Kościoła odnoszą także do Matki Chrystusa: "Ziemią jest święta Maryja z naszej ziemi z naszego nasienia, z naszej gliny, z tego mułu Adama (...). Ziemia ta wydała swój owoc. Czy chcecie wiedzieć, kto jest tym owocem? Dziewica z Dziewicy, Pan ze Służebnicy, Bóg z człowieka , Syn z Matki, owoc ziemi". Również poezja maryjna nawiązuje do tego znaczenia, mówiąc o Maryi: "Ty jesteś Nowym Rajem, nową Ziemią Świętą, w Tobie bowiem zamieszkała Światłość". Oba sformułowania - Nowy Raj, Ziemia Święta, podkreślają wyjątkową rolę Maryi w Bożym planie zbawienia, a tym samym przypominają o dramacie pierwszych ludzi- pierwszym grzechu. Do tego wydarzenia odnoszą się dwa kolejne symbole uwydatnione w przedstawieniu NMP Jazłowieckiej - wąż i rajski owoc.
WĄŻ - DEPTANIE GŁOWY WĘŻA spjaz00
Pierwsza wypowiedź biblijna na temat węża (Rdz 3,1-14), spośród jego cech wymienia chytrość, co więcej przebiegłość. Rozszczepiony język węża odpowiada zatem dwulicowości tego zwierzęcia, ponieważ swoimi oszukańczymi obietnicami nakłonił pierwszych ludzi do nieposłuszeństwa Bogu, co wyrażało się w spożyciu owocu z zakazanego drzewa. Wystąpienie węża stanowi punkt zwrotny w rajskim dramacie. Obiecując ludziom życie, w rezultacie sprowadził na nich śmierć; dlatego też Bóg rzucił na niego przekleństwo: "Ponieważ to uczyniłeś, bądź przeklęty wśród wszystkich zwierząt domowych i polnych: na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni twego istnienia" (Rdz 3,14). Wyrok ten oznacza najgłębsze poniżenie i upokorzenie. Według starożytnych wyobrażeń, proch jest pokarmem mieszkańców świata podziemnego. "Jeść proch, albo też jeść błoto, oznaczało: odejść do piekła, albo być przeklętym", stąd też wąż jest symbolem otchłani i mocy piekielnych. Od pierwszej księgi Pisma Świętego, aż po ostatnią wąż jest ucieleśnieniem szatana, obrazem grzechu, podstępu, zepsucia i oszczerstwa. Mając na uwadze tę treść, wąż najczęściej służył do przedstawiania sceny grzechu pierworodnego, począwszy od sztuki wczesnochrześcijańskiej, zwłaszcza w sztuce nagrobnej z racji ścisłego związku jaki zachodzi między grzechem pierworodnym, a tajemnicą odkupienia człowieka. Również występuje w przedstawieniach Niepokalanego Poczęcia NMP, która depcze głowę węża - co znajduje swoją analogię w omawianej figurze.
Gest deptania głowy (calcatio) węża, podkreśla ideę zwycięstwa nad szatanem, która jest zarysowana w Protoewangelii (Rdz 3,15). Nawiązuje także do innych wypowiedzi biblijnych: stąpania po wężach i żmijach (Ps 91,13), wężach i skorpionach (Łk 10,19), które uwydatniają zwycięstwo i panowanie. Pomimo nieuchronnej klęski szatana, ma on zwodniczy wpływ na ludzi, co plastycznie przedstawił artysta umieszczając w pysku węża rajski owoc. Symbolika owocu odnosi siędo potomstwa rodzaju ludzkiego. Tak jak owoc, który nosi w sobie nasiona pozwalające na rozkrzewianie danego gatunku, tak człowiek otrzymał od Stwórcy dar przekazywania życia. Jednakże po grzechu pierworodnym natura człowieka została mocno skażona: "Dlatego też jak przez jednego człowieka grzech wszedł na świat, a przez grzech śmierć i w ten sposób śmierć przeszła na wszystkich ludzi, ponieważ wszyscy zgrzeszyli" (Rz 5,12). W kontekście wyżej wypowiedzianych słów, obecność rajskiego owocu w posiadaniu węża, wskazuje na ogrom i ciężar konsekwencji jakie wypływają z grzechu pierwszych rodziców.
Ukazana w figurze postać Maryi górująca nad wężem, jest znakiem zapowiedzi "błogosławionego owocu" - Chrystusa, którego tajemnicę chowa w sobie, co stanowi przedmiot zapowiedzi Protoewangelii. Z tą ideą koresponduje apokaliptyczny Znak Niewiasty obleczonej w słońce i księżyc pod Jej stopami (Ap 12,1). Podobnie jak w opisie ostatniej księgi Nowego Testamentu, tak w omawianym posągu NMP Jazłowieckiej, artysta umieścił postać Maryi na półksiężycu.
PÓŁKSIĘŻYC spjaz11
Bogaty świat wyobrażeń dotyczących księżyca posiada wiele znaczeń. Jednym z najstarszych jest symbol czasu, rytm życia, płodności. W Piśmie Świętym stałe odnawianie się księżyca jest obrazem nieprzemijalności królestwa mesjańskiego (Ps 89,36-37). Podobne porównania spotykamy w teologii chrześcijańskiej pierwszych wieków. Według Teofila z Antiochii (II w.) dwa ciał niebieskie są symbolami wielkiego misterium: słońce - to obraz niezmiennego Boga, zaś księżyc - zmieniającego się człowieka: od narodzenia poprzez wzrost, stopniowe pomniejszanie się, umieranie aż do ostatecznego zmartwychwstania. Natomiast Orygenes jako pierwszy w tajemnicy słońca i księżyca dostrzegł obraz Chrystusa i Kościoła: "Jak (...) słońce i księżyc są dwoma dużymi światłami na sklepieniu nieba, tak dla nas takimi światłami jest Chrystus i Kościół", ponieważ oświetlają duszę chrześcijanina. Bogata pod względem eklezjologicznym symbolika księżyca, przybiera już od czasów średniowiecza głównie charakter maryjny, co podkreśla D. Fostner, ponieważ osobę Maryi łączy się z apokaliptycznym Znakiem Niewiasty obleczonej w słońce, z półksiężycem pod stopami. Taka konwencja na stałe utrwaliła się w sztuce, co znajduje swoje odzwierciedlenie w omawianej figurze.
GEST ZŁOŻONYCH RĄK
Niewątpliwie specyficzną cechą wizerunku NMP Jazłowieckiej jest gest złożonych rąk i wyraz twarzy. Są one ze sobą tak połączone, że tworzą niepowtarzalnie sugestywny i zarazem głęboko uduchowiony obraz Najświętszej Dziewicy, ukazany w tajemnicy Wcielenia. Całe wewnętrzne przeżycie tego wydarzenia maluje się na niezwykle skupionej, dziewczęcej twarzy Maryi. Ona rozważa anielskie orędzie w swoim wnętrzu. Niepowtarzalny w dziejach świata dialog, kończy " fiat", które artysta wyraził gestem skrzyżowanych na piersi dłoni i delikatnym pochyleniem głowy. W ten symboliczny sposób ukazana zostaje postawa Służebnicy Pańskiej - pokornej i poddanej we wszystkim woli Boga; łączącej w sobie kontemplację Słowa i apostolska służbę, co w pewien sposób sugeruje ruch postaci Maryi w omawianej figurze. Maryja idzie z pewnością do swojej krewnej Elżbiety (Łk 1,39 n), ale także idzie służyć człowiekowi: stąd Jej apostolstwo ma charakter powszechny i stale aktualny, bowiem:"(..) Ona niesie człowiekowi Boga".
KORONA spjaz10
Całość apokaliptycznego obrazu Niewiasty dopełnia korona: "(...) a na jej głowie wieniec z gwiazd dwunastu" (Ap 12,1). Również postać NMP Jazłowieckiej została uwieńczona specyficznym rodzajem korony, jakim jest królewski diadem. Dwie duże sześcioramienne gwiazdy nałożone na siebie, dają dwanaście promieni, które odpowiadają dwunastu gwiazdom w apokaliptycznym opisie, zaś zwisająca z diademu osobna gwiazda może wskazywać na Chrystusa (por. Lb 24,17; Ap 22,26).
Odnosząc treść symbolu gwiazdy do figury NMP Jazłowieckiej, ukazuje się wyraźnie obraz chwały Maryi, którą odbiera pośród zbawionych jako Matka Zbawiciela. Umieszczenie aż dwóch sześcioramiennych gwiazd w diademie, niewątpliwie służy podkreśleniu skuteczności pośrednictwa "wybranej spośród niewiast". Dokumentują to "Księgi próśb i łask" przechowywane w archiwum Domu Generalnego Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia NMP. Warto w tym miejscu podkreślić, że to właśnie wiara w skuteczność pośrednictwa przed Bogiem Niepokalanej Matki, ukazanej w znaku jazłowieckiej figury, przyczyniła się do podpisania Breve koronacyjnego.
Przeprowadzona powyżej analiza ikonograficzna figury NMP Jazłowieckiej, wykazuje ideowo spójną całość kompozycji. Jest ona hymnem, apoteozą Maryi: od Niepokalanego Poczęcia, poprzez misterium Wcielenia, aż po chwałę ukazaną w znaku apokaliptycznej Niewiasty. Bogata warstwa symboliczna towarzysząca każdej z wyżej wymienionych "tajemnic" Maryi, pełni funkcję narracyjną, doskonale wzbogacając i poszerzając ich treść. W ten sposób, przy stosunkowo małym bogactwie zewnętrznych środków artystycznego wyrazu, Tomasz Oskar Sosnowski osiągnął pełnię wewnętrznej treści, oddając głęboko duchowy i jednocześnie sugestywnie rzeczywisty wizerunek Najświętszej Maryi Panny. Stanowi to niewątpliwą specyfikę omawianej figury, która w Polskiej sztuce sakralnej pozostaje jedynym w swoim rodzaju dziełem.

S.Immaculata od Trójcy Świętej